Spelregels en (financiële) mogelijkheden

Er bestaan verschillende subsidies, leningen en andere financiële regelingen. Afhankelijk van jouw situatie kom je mogelijk in aanmerking voor ondersteuning bij onderhoud, restauratie, herbestemming of verduurzaming van je pand. Ook zijn er voor monumenteigenaren soms leningen met lage rentes beschikbaar.

Welke mogelijkheden gelden, hangt af van het type monument, de werkzaamheden en de locatie van het pand. Voor actuele informatie en advies kan je terecht bij de gemeente, de provincie Groningen, het Erfgoedloket Groningen, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Nationaal Restauratiefonds.  

Zij kunnen informeren over vergunningen, subsidiemogelijkheden en financieringsmogelijkheden die passen bij jouw situatie. Een overzicht van alle organisaties met verwijzing vind je onderaan deze pagina.

Gebouwen kunnen verschillende beschermde statussen hebben. Deze brengen regels en soms ook subsidies met zich mee. We leggen eerst de verschillende statussen kort uit, inclusief de regels.

Rijksmonument

Een rijksmonumentaal gebouw in Nederland is van algemeen belang is door de schoonheid ervan, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde. Rijksmonumenten worden aangewezen door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Rijksmonumenten zijn ingeschreven in het Monumentenregister.  

In het geval van een rijksmonument heb je te maken met instandhoudingsplicht. Dat betekent dat eigenaren hun rijksmonument goed moeten onderhouden. De gemeente kan handhaven als het gebouw in verval raakt. 

Zowel de binnen- als buitenkant van het gebouw is beschermd. De redengevende beschrijving – de omschrijving van het monument op moment van opname – is hierbij leidend.

Redengevende omschrijving en cultuurhistorische waardering

De redengevende (monument)beschrijving wordt gebruikt als basis voor de bescherming van een gebouw of object als monument of karakteristiek gebouw. 

In de meeste gevallen gaat het om gebouwen, maar ook civieltechnische bouwwerken zoals bruggen, of religieuze objecten zoals wegkruizen, kunnen als monument worden aangewezen. De redengevende (monument)beschrijving is een letterlijke beschrijving van de uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname. Het vermoedelijke bouwjaar wordt vermeld, net als de bouwstijl en bekende historische gegevens. Omdat archiefonderzoek in principe niet nodig is, blijft meer gedetailleerde historische informatie achterwege. 

De redengevende beschrijvingen van rijksmonumenten zijn terug te vinden via de website van de RCE. 

Gemeentelijk monument

Gemeentelijke monumenten zijn panden of objecten van lokaal of regionaal cultuurhistorisch belang. Ze worden aangewezen door de gemeente om het karakteristieke straatbeeld en de geschiedenis te behouden. De bescherming en regels voor verbouwingen of onderhoud verschillen per gemeente en zijn vastgelegd in het plaatselijke omgevingsplan. Hiervoor dien je je dus altijd te wenden tot de gemeente waar je pand staat. 

Net zoals een rijksmonument heeft een gemeentelijk monument ook van binnen (vaak) een beschermde status. De redengevende beschrijving is ook hier van groot belang.

Karakteristieke gebouwen en objecten

In Groningen zijn karakteristieke gebouwen aangewezen door de gemeenten. Het gaat in de provincie in totaal om 37.000 adressen. In het versterkingsgebied in Groningen zijn relatief veel panden aangewezen als karakteristiek vanwege de versterkingsoperatie. Zo wordt lokaal erfgoed geborgd. Bezit je een karakteristiek gebouw, dan wordt dat gezien als historisch bijzonder door de aard van het gebouw, door de gaafheid, het unieke karakter of door de duidelijke historische sporen. 

Van karakteristieke gebouwen in Groningen is alleen de buitenkant beschermd, dus het volume (hoogte, breedte en lengte) en de gevels. 

Karakteristieke panden zijn aangewezen op basis van de volgende criteria: 

• Cultuurhistorische waarde
• Architectuurhistorische waarde
• Stedenbouwkundige/ensemblewaarde
• Authenticiteit/gaafheid
• Zeldzaamheid 

Een karakteristiek pand is beschermd tegen sloop. Een sloopvergunning wordt alleen afgegeven wanneer duidelijk is dat een gebouw redelijkerwijs niet behouden kan worden en wanneer de karakteristieke hoofdvorm en elementen terugkomen in de nieuwbouw. Iedere gemeente heeft hiervoor een eigen afwegingskader opgesteld. 

Daarnaast heb je vaak toestemming nodig van de gemeente voor veranderingen aan de buitenkant van een karakteristiek pand. Denk hierbij aan verandering in maatvoering van de hoofdvorm of gebruik van andere materialen. Ook dit verschilt per gemeente, dus neem altijd contact op met de gemeente waarin je woont of met het Erfgoedloket.

Beeldbepalende gebouwen

Beeldbepalende gebouwen zijn van belang voor de stedenbouwkundige of landschappelijke samenhang van een gebied en zijn aangewezen door de gemeente. De gebouwen zelf zijn niet beschermd, maar de plaats en vorm wel.  

Net zoals bij karakteristieke gebouwen geldt ook hier dat de regels per gemeente verschillen. Maar over het algemeen geldt dat alleen een sloopvergunning nodig is bij sloop en nieuwbouw. Er moet dan een gebouw terug worden gebouwd dat past binnen de bestaande structuur of plek. 

Neem ook hiervoor contact op met je gemeente of het Erfgoedloket. 

Beschermde dorpsgezichten en karakteristieke gebieden

Tot slot zijn er beschermde stads- of dorpsgezichten en karakteristieke gebieden. Beschermde stads- of dorpsgezichten kunnen rijksbeschermd zijn of gemeentelijk beschermd. Voor zowel beschermde gezichten als karakteristieke gebieden geldt dat de structuur beschermd is, maar de afzonderlijke gebouwen niet – tenzij die een individuele status hebben zoals hierboven beschreven. 

Wel is de kans groot dat er een vergunning nodig is voor aanpassingen aan de buitenkant van een gebouw in een beschermd stads- of dorpsgezicht. Voor karakteristieke gebieden geldt in de meeste gevallen dat er niet zomaar gesloopt mag worden, tenzij er een goed en passend herbouwplan is gemaakt. 

Net zoals bij de andere statussen, kan je in het omgevingsplan zien of je in een beschermd of karakteristiek gebied woont. Mocht je hier grote aanpassingen willen doen zoals hierboven omschreven, kan je het beste eerst contact opnemen met het Erfgoedloket of je gemeente.

In het omgevingsplan van jouw gemeente kan je vinden of je pand een van de bovenstaande statussen heeft. De omgevingsplannen zijn hier verzameld en actueel. Vaak valt de erfgoedstatus van een pand te vinden onder een titel zoals 'gebouwd erfgoed'. 

Let op! Benamingen in het omgevingsplan kunnen per gemeente verschillen. Het kan dus zijn dat er geen kopje over 'gebouwd erfgoed' is, terwijl je pand wel een status heeft. De informatie over de erfgoedstatus van je gebouw kan dan onder een ander kopje staan. Of er staat wel informatie bij 'gebouwd erfgoed', maar er is extra informatie onder een ander kopje.  

Let hierbij op termen zoals 'bestemmingsplan' of 'facetbestemmingsplan'. Twijfel je, neem dan contact op met je gemeente of het Erfgoedloket Groningen.

Voor alle soorten beschermd erfgoed, geldt dat een maatwerkgesprek of vooroverleg zeer verstandig is als je wijzigingen wil aanbrengen. 

Vroeg om tafel met de gemeente en – in het geval van een rijksmonument – de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, levert winst op in je planning: door meteen passende keuzes te maken, voorkom je (tijdrovende) aanpassingen achteraf. Je zorgt er bovendien voor dat kwaliteit vanaf het begin zwaar wordt meegewogen. Ook kan je vroegtijdig toetsen of je met de juiste uitvoerende partijen aan tafel zit. Dit geldt voor alle panden met een beschermde status. 

Een vooroverleg zorgt dus voor: 

• Minder verrassingen
• Betere adviezen
• Snelheid bij definitieve aanvraag 

Het voortraject kan langer voelen, maar uiteindelijk verloopt het proces hierdoor soepeler.  

In het geval van de gereedschapskist zijn relevante partijen nauw betrokken geweest bij de uiteengezette maatregelen op de site. Toch is ieder gebouw anders en verschillen de regels per gemeente. Veel hangt af van de monumentale of karakteristieke waarde, de ingreep, de gevolgen en de omstandigheden. 

Ben je eigenaar van erfgoed? Dan zijn onderstaande partijen handige instanties om te kennen.

RCE (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) voert beleid uit, geeft advies en ontwikkelt kennis. Samen met andere partijen is hij verantwoordelijk voor de zorg van het Nederlandse erfgoed boven de grond, onder de grond, onder water en in musea. Ook houdt de RCE zich bezig met erfgoed in relatie tot de leefomgeving.  

Boerderij-eigenaren die een gebouw hebben met een rijksmonumentale status, zullen vooral met de RCE in aanraking komen.

Website van het RCE

Stichting Libau

Libau is al sinds 1928 de kennisorganisatie voor omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe. De stichting werkt intensief samen met de provincies, gemeenten en waterschappen in Groningen en Drenthe. Ze deelt kennis, geeft advies en biedt ondersteuning.  

In het Libau-kantoor in Groningen werken verschillende specialisten nauw samen. Dit doen ze onder andere via de Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit en het Erfgoedloket Groningen. 

Stichting Libau is ook actief betrokken geweest bij de totstandkoming van deze website.

Website van Libau

Erfgoedloket Groningen

Het Erfgoedloket is een centraal en kosteloos informatiepunt voor eigenaren en bewoners van erfgoed in de provincie Groningen. 

Bij het Erfgoedloket kan je terecht voor al je vragen en plannen. Het Erfgoedloket biedt ook een handig overzicht aan van financiële regelingen. Deze zijn hieronder te vinden onder het kopje financieel.

Website van Erfgoedloket Groningen

Hieronder een aantal links met informatie over subsidies voor erfgoedeigenaren:

• Infographic met subsidiemogelijkheden voor eigenaren van rijksmonumenten in Groningen.
• Het Erfgoedloket verwijst o.a. naar verduurzamingsaanpak Nij Begun en de subsidieregeling voor onderhoud aan karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten (SOK).
• Landelijke subsidiemogelijkheden voor rijksmonumenten.
• Een overzicht van financieringen en leningen voor (rijks)monumenten.
• Het Boerderijenfonds is een landelijk stimuleringsfonds. Het zet zich in voor herbestemming i.c.m. verduurzaming en restauratie van agrarisch erfgoed.

Bekijk een overzicht van geraadpleegde bronnen voor deze pagina hier.