Geef je schuur een nieuwe functie
De bestaande Groninger boerderijschuur past niet altijd meer bij eisen van moderne bedrijfsvoering: moderne landbouwmachines zijn groter dan die van vroeger en de opslagbehoeften veranderen. Tegelijkertijd zijn historische Groninger boerderijschuren groot, stevig en vaak gebouwd met duurzame materialen. Dit maakt ze erg geschikt voor andere functies.
Op deze pagina
Nieuwe functies
Tal van boerderijschuren hebben al een nieuwe bedrijfs- of horecabestemming gekregen. Er wordt in schuren gewoond, vakantie gevierd, zorg verleend of op een andere manier gebruikgemaakt van de kwaliteiten van de ruimte. Hiervoor kunnen eigenaren de schuur en woning (deels) verbouwen, maar ook eenvoudigere en flexibelere aanpassingen zijn mogelijk. Bijvoorbeeld door losse volumes in de schuur te plaatsen.
In dat geval dienen de bestaande kap en wanden vooral om zon, regen en wind buiten te houden en wordt alleen het ingebouwde volume geïsoleerd en verwarmd. De schuur behoudt daarmee het klimaat van een overdekte buitenruimte.
Bedrijfsverzamelgebouw
Een boerderij kan plek bieden aan kleine ondernemers die het als een bedrijfsverzamelgebouw gebruiken. Bij de herbestemming is het een vereiste dat het omgevingsplan hier ruimte voor biedt of dat de gemeente (en provincie) de functie van het bestemmings- of omgevingsplan verandert.
Wonen
Wonen is een nieuwe functie die vaak voorkomt in oude schuren. Je kan hierbij denken aan verlenging van het voorhuis in de schuur, er losse volumes in bouwen, of de schuur transformeren tot woongebouw.
Een goed voorbeeld daarvan in Groningen is de Rode Kapschuur in Bedum. Daar wonen sinds oktober 2021 drie stellen die samen een vereniging van eigenaren (VvE) vormen in de voormalige schuur.
De woningen zijn duurzaam geïsoleerd, ze zijn van het gas af en gebruiken warmtepompen en zonnepanelen. Ook zijn er dakkapellen toegevoegd. En dat terwijl de buitenmuur van de schuur is behouden.
Erfdelen
Net zoals de Rode Kapschuur, zijn grote gebouwen die vaak op een boerenerf staan op te delen. Denk aan het collectief wonen van burgers op het erf. Incidenteel vindt dit plaats in de provincie Groningen. De boerderij wordt opgedeeld in zes of acht wooneenheden en het erf wordt een collectieve ruimte die de bewoners samen beheren. Voordeel is dat bewoners elkaar onderling kunnen helpen en eventueel ook auto’s en dergelijke kunnen delen.
Een voorbeeld van erfdelen zijn 'Knooperven', een initiatief in Overijssel waarbij bewoners een eigen woning hebben, maar een erf delen. Ook zorgen zij voor het behoud, de versterking en het beheer van beplanting en publieke routes in het landschap rondom het erf.
Herbestemmen met erfgoedstatus
Ook als een boerenbedrijf met een erfgoedstatus zoals monumentaal of karakteristiek een nieuwe bestemming krijgt, kan de waarde van het erfgoed behouden blijven. Oorspronkelijke elementen kunnen bijvoorbeeld in het nieuwe ontwerp worden geïntegreerd, waardoor de identiteit van de plek behouden blijft. Ook de terugkeer van oorspronkelijke beplanting op het erf kan hieraan bijdragen.
Ondersteunende partijen
Voor herbestemming van agrarisch erfgoed bestaan er verschillende mogelijkheden. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geeft advies over en doet onderzoek naar herbestemming en bijvoorbeeld nieuwe financieringsvormen en verdienmodellen. Daarnaast zijn er ook andere partijen waarbij eigenaren terecht kunnen.
Landelijk bestaat het Boerderijenfonds voor de stimulering van herbestemming. Het is opgezet door Agrarisch Erfgoed Nederland (AEN) met steun van het ministerie van OCW en in samenwerking met het Restauratiefonds en de RCE. Het fonds kan projecten voor een waardevolle herbestemming van agrarisch erfgoed ondersteunen met kennis en een financiële bijdrage.
In de provincie Groningen is de Boerderijenstichting een partij die kan ondersteunen bij verbouwing of herbestemming. In gemeente Oldambt is een boerderijenloket waar eigenaren terecht kunnen.
Gemeenten maken beleid, RCE adviseert
Gemeenten leggen in het omgevingsplan vast wat de functie is van boerderijen. Door middel van een functiewijziging kan een boerderij een andere bestemming krijgen. Ook maken gemeenten het beleid met betrekking tot leegstaand of leegkomend agrarisch erfgoed. Hiervoor kan de gemeente een structuurvisie opstellen.
Bij grootschalige renovaties of herbestemming van rijksmonumenten, adviseert de RCE over de plannen, zodat deze zoveel mogelijk passen bij de cultuurhistorische waarden van het pand. Uiteindelijk beslist de gemeente of er een omgevingsvergunning voor de plannen wordt verleend.
Handige publicaties over herbestemming
- De 'Factsheet webinar agrarisch erfgoed' biedt een overzicht van monumentenregisters, financiële regelingen en mogelijkheden voor advies. Ook zijn goede voorbeelden van herbestemmingen en handige links toegevoegd.
- In de publicatie ‘Toekomst voor boerderijen' staat een stappenplan voor de voorbereiding van een verbouwing of herbestemming. Hoe kunnen praktische opgaven als extra daglicht, woningsplitsing of de herinrichting van het erf met respect voor de historie op een moderne manier worden vormgegeven? Deze brochure geeft antwoord op deze veelgestelde vragen.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de voordelen van het transformeren van een boerderij?
Transformeren gaat over het hergebruiken van het bestaande voor een andere functie dan waarvoor een boerderij op dat moment gebruikt wordt. Of voor een ander gebruik dan oorspronkelijk bedoeld.
Een praktisch voordeel is dat vaak grote delen van de constructie van het gebouw al beschikbaar zijn, denk aan de fundering, vloer, gevels en het dak. Daardoor zijn de kosten lager dan bij nieuwbouw.
Een ander groot voordeel is dat het bestaande gebouw met al zijn sporen van gebruik en van bewoning behouden blijft. Boerderijen zijn bij uitstek ook onderdeel van het Groninger landschap en de waarde van dat landschap blijft bij herbestemming dus overeind, ook omdat de herkomst van het landschap en de herkenbaarheid van het landschap overeind blijft.
Een derde voordeel is dat bij herbestemming niet altijd een hele boerderij omgebouwd moet worden, maar dat dit ook in stappen kan of in kleinere elementen. In de ruimte van de schuur kunnen kleinere units worden ingebouwd, voor verschillend gebruik. Of delen kunnen worden herbestemd en delen niet.
Hoe pak je de transformatie aan?
Met deze stappen kun je de transformatie goed aanpakken:
1. Bedenk eerst welke mogelijke functies je voor de boerderij in gedachten hebt en of het gaat om nevenfuncties naast de functie als boerderij, of om een gehele herbestemming;
2. Laat marktonderzoek uitvoeren of doe dat zelf;
3. Werk aan een sluitende businesscase, dus ook een financiële opzet die duurzaam is;
4. Vorm eerste gedachten over je erf en boerderij, zonder dat het een in beton gegoten plan is;
5. Ga dan verder met de stappen uit de vraag: hoe kan ik zo snel mogelijk een vergunning krijgen voor de verandering van mijn boerderij?
Zie hiervoor ook de maatregel Herbestemmen.
Hoe maak je een oude schuur energiezuinig en toekomstbestendig?
Een schuur is gebouwd voor landbouwgebruik en niet om in te wonen. Daarvoor heb je meer afdichting, isolatie en installaties nodig. De belangrijkste vraag daarbij is hoeveel van een schuur wilt gaan gebruiken als woon-, werk- of andere gebruiksruimte. Zodra dat duidelijk is, kan voor dat oppervlak of dat deel van de schuur een aanpak gemaakt worden. Ook door het goed water- en winddicht maken van het koude deel van de schuur kan een prettiger binnenklimaat ontstaan.
Zie hiervoor ook de maatregel Isoleren.
Wat kost het om een schuur te transformeren?
Het is niet mogelijk om op deze vraag een eenduidig antwoord te geven. De hoogte van de kosten hangt af van de grootte van het te transformeren deel, de afwerking daarvan, de keuzes voor installaties, de noodzakelijk aanpassingen aan de schuur, enzovoorts.
Onze antwoorden op de vraag naar kosten van het aanpassen van een boerderij bij versterking, vind je hier.
